عناوین مهم
ستون فقرات یکی از پیچیدهترین و حیاتیترین ساختارهای بدن انسان است که وظیفه تحمل وزن و ایجاد قابلیت حرکت را بر عهده دارد. در میان بخشهای مختلف آن، ناحیه لومبار یا کمر به دلیل تحمل بیشترین فشار فیزیکی، بیش از هر نقطه دیگری مستعد آسیب است. عارضه دیسک کمر (Lumbar Herniated Disc) زمانی رخ میدهد که دیسکهای بینمهرهای که به عنوان ضربهگیر عمل میکنند، دچار آسیب یا فرسودگی شوند. طبق گزارشهای معتبر ، این وضعیت لزوماً به معنای نیاز به جراحی نیست، اما میتواند کیفیت زندگی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. دیسکهای ستون فقرات دارای یک لایه بیرونی سخت و یک مرکز نرم و ژلاتینی هستند؛ در بیماری دیسک کمر، این مرکز نرم از طریق یک شکاف در لایه بیرونی به بیرون نشت کرده و با تحریک اعصاب مجاور، باعث بروز دردهای انتشاری، بیحسی و ضعف عضلانی میشود. شناخت دقیق این بیماری، تفاوت آن با دردهای عضلانی ساده و آگاهی از زمان مراجعه به پزشک، اولین قدم در مدیریت صحیح این عارضه شایع است که در ادامه به بررسی جزئیات آن میپردازیم.
آناتومی و نحوه شکلگیری فتق دیسک
ستون فقرات از مهرههایی تشکیل شده است که توسط دیسکهای بینمهرهای از هم جدا میشوند. طبق تعریف هر دیسک دارای دو بخش اصلی است: یک حلقه بیرونی سخت به نام آنولوس فیبروزوس (Annulus Fibrosus) و یک مرکز نرم و ژلهمانند به نام نوکلئوس پولپوزوس (Nucleus Pulposus). دیسک کمر زمانی اتفاق میافتد که نوکلئوس به دلیل آسیب یا فرسایش، از لایه آنولوس خارج شده و به ریشههای عصبی (Nerve Roots) فشار وارد کند.
علائم شایع دیسک کمر
بسیاری از افراد ممکن است دچار فتق دیسک باشند اما هیچ علامتی را تجربه نکنند. با این حال، در صورت فشار بر اعصاب، علائم زیر بروز میکند:
-
درد پا و باسن: اگر دیسک کمر در ناحیه تحتانی باشد، معمولاً شدیدترین درد را در باسن، ران و ساق پا حس خواهید کرد که به آن سیاتیک (Sciatica) میگویند.
-
بیحسی یا گزگز: افرادی که دچار دیسک کمر هستند، اغلب در بخشهایی از بدن که اعصاب آن تحت فشار است، احساس مورمور شدن یا بیحسی (Numbness or Tingling) دارند.
-
ضعف عضلانی: عضلاتی که توسط اعصاب آسیبدیده کنترل میشوند، تمایل به ضعیف شدن دارند که میتواند باعث تلوتلو خوردن یا ناتوانی در بلند کردن اشیاء شود.
علتها و عوامل خطر دیسک کمر
دیسک کمر اغلب نتیجه فرسودگی تدریجی و مرتبط با افزایش سن است که به آن دژنراسیون دیسک (Disk Degeneration) میگویند. با افزایش سن، دیسکها منعطفتر شده و حتی با یک چرخش یا فشار جزئی مستعد پارگی میشوند. عوامل خطر کلیدی شامل موارد زیر است:
-
وزن بدن: وزن اضافی باعث فشار مضاعف بر دیسکهای کمر میشود.
-
شغل: مشاغل دارای فعالیت بدنی سنگین، بلند کردن اجسام به روش نادرست یا حرکات تکراری ریسک آسیب را افزایش میدهند.
-
ژنتیک: برخی افراد به صورت موروثی مستعد ابتلا به فتق دیسک هستند.
-
استعمال دخانیات: سیگار کشیدن باعث کاهش خونرسانی به دیسک و تسریع تخریب آن میشود.
روشهای تشخیص دیسک کمر
متخصصان ابتدا با معاینه فیزیکی و بررسی تاریخچه پزشکی شروع میکنند. برای تایید تشخیص و تعیین دقیق محل آسیب، از روشهای تصویربرداری زیر استفاده میشود:
-
امآرآی (MRI) : دقیقترین روش برای مشاهده محل فتق دیسک و اعصاب تحت فشار.
-
سیتی اسکن (CT Scan): برای مشاهده ساختار استخوانی ستون فقرات.
-
الکترومیوگرافی (EMG): برای بررسی سرعت هدایت پیامهای الکتریکی در اعصاب و شناسایی محل دقیق آسیب عصبی.
گزینههای درمان دیسک کمر : از مدیریت درد تا جراحی
خوشبختانه اکثر افراد (حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد) با درمانهای محافظهکارانه (Conservative Treatment) بهبود مییابند.
-
درمانهای دارویی: شامل داروهای مسکن ضدالتهابی (NSAIDs)، شلکنندههای عضلانی (Muscle Relaxers) و در موارد شدیدتر، تزریق کورتیزون (Cortisone Injections) در فضای اطراف اعصاب نخاعی.
-
فیزیوتراپی : تمرینات ورزشی برای تقویت عضلات حمایتکننده کمر و افزایش انعطافپذیری.
-
جراحی: اگر درمانهای اولیه پس از ۶ هفته اثرگذار نباشد یا بیمار دچار ضعف شدید عضلانی شود، جراحیهایی مانند میکرودیسککتومی (Microdiscectomy) یا لامینکتومی (Laminectomy) برای برداشتن قسمت آسیبدیده دیسک انجام میشود.
عوارض خطرناک و سندرم دم اسب
در موارد بسیار نادر، دیسک کمر ممکن است کل کانال نخاعی را فشرده کند. طبق هشدار ، اگر دچار بیاختیاری ادرار یا مدفوع شدید یا احساس بیحسی در ناحیه زین اسبی (Saddle Anesthesia) شدید، این نشاندهنده سندرم دم اسب (Cauda Equina Syndrome) است که یک وضعیت اورژانسی پزشکی بوده و نیاز به جراحی فوری دارد.
نتیجهگیری
دیسک کمر وضعیتی دردناک اما قابل درمان است. با شناسایی به موقع علائم و اصلاح سبک زندگی مانند حفظ وزن متعادل، تقویت عضلات شکم و کمر و یادگیری روشهای صحیح بلند کردن اجسام، میتوان از پیشرفت این بیماری جلوگیری کرد. اکثر بیماران با ترکیبی از استراحت نسبی، فیزیوتراپی و دارودرمانی تحت نظر پزشک، به زندگی عادی خود بازمیگردند.
