عناوین مهم
راهنمای جامع تومورهای نخاعی: از تشخیص تا بهبودی کامل
طناب نخاعی یکی از حیاتیترین بخشهای سیستم عصبی بدن است که از پایه مغز به سمت پایین امتداد یافته و پیامهای عصبی را بین مغز و سایر اندامها جابهجا میکند. این ساختار حساس توسط استخوانهای ستون فقرات محافظت میشود. گاهی اوقات، رشد غیرطبیعی سلولها در این ناحیه منجر به ایجاد تودهای به نام تومور نخاعی میشود.
تومورهای نخاعی حدود ۱۵ درصد از کل تومورهای سیستم عصبی مرکزی را تشکیل میدهند. اگرچه بسیاری از این تومورها غیرسرطانی (خوشخیم) هستند، اما به دلیل فضای محدود داخل ستون فقرات، بزرگ شدن آنها میتواند به اعصاب و بافت نخاع فشار وارد کرده و عوارض جبرانناپذیری ایجاد کند. در این مقاله به بررسی کامل انواع، علائم، علل و روشهای درمان این بیماری میپردازیم.
انواع تومورهای ستون فقرات و نخاع
تومورهای نخاعی بر اساس محل قرارگیری آنها نسبت به پرده محافظ نخاع (دورا یا سختشامه) و خود بافت نخاع، به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:
۱. تومورهای اکسترادورال (خارج سختشامه)
این تومورها شایعترین نوع هستند و در استخوانهای مهره یا بافتهای خارج از پرده محافظ نخاع رشد میکنند. بیشتر این تومورها ناشی از متاستاز (گسترش سرطان از سایر نقاط بدن مانند سینه یا ریه به ستون فقرات) هستند.
۲. تومورهای اینترادورال-اکسترامدولاری (داخل سختشامه، خارج از بافت نخاع)
این تومورها درون پرده محافظ نخاع قرار دارند اما مستقیماً بافت خود طناب نخاعی را درگیر نمیکنند و معمولاً از ریشههای عصبی یا غشای پوشاننده نخاع منشأ میگیرند. مننژیومها، شوانوماها و نوروفیبروماها از شایعترین نمونههای این دسته هستند.
۳. تومورهای اینترامدولاری (داخل بافت نخاع)
این تومورها که نادرترین نوع (تنها ۲ تا ۵ درصد از کل تومورهای نخاعی) هستند، مستقیماً از سلولهای درون طناب نخاعی (پارانشیم) نشات میگیرند و باعث تخریب بافت خاکستری و سفید نخاع میشوند. شایعترین انواع آنها عبارتند از:
-
آستروسیتوما (Astrocytoma): شایعترین تومور داخل نخاعی است که بیشتر در کودکان و در ناحیه قفسه سینه (توراسیک) دیده میشود. این تومورها مرز مشخصی با بافت سالم ندارند و در بافت نخاع نفوذ میکنند.
-
اپندیموما (Ependymoma): بیشتر در بزرگسالان و در قسمتهای پایینتر نخاع دیده میشود. این تومورها رشد کندی دارند و برخلاف آستروسیتوماها، معمولاً مرز مشخصتری با بافت سالم نخاع دارند.
-
همانژیوبلاستوما (Hemangioblastoma): تومورهای کوچک اما پرخونی هستند که منشأ عروقی دارند.
چه عواملی باعث ایجاد تومور نخاعی میشوند؟
علت دقیق بروز بیشتر تومورهای نخاعی هنوز کاملاً مشخص نیست. این تومورها زمانی شکل میگیرند که DNA سلولها دچار تغییر (جهش) میشود. این جهشها به سلولها دستور میدهند که با سرعت غیرطبیعی تکثیر شوند و در زمانی که باید بمیرند، زنده بمانند. تجمع این سلولهای اضافی باعث ایجاد تومور میشود.
با این حال، برخی از سندرمهای ژنتیکی و ارثی خطر ابتلا به این بیماری را به شدت افزایش میدهند:
-
نوروفیبروماتوز نوع ۱ (NF-1): یک بیماری ژنتیکی که باعث ایجاد تومور در بافتهای عصبی بدن میشود.
-
نوروفیبروماتوز نوع ۲ (NF-2): افراد مبتلا به این سندرم ژنتیکی بسیار مستعد ابتلا به تومورهای مغزی و تومورهای نخاعی (به ویژه اپندیموما) هستند.
-
بیماری فون هیپل-لیندو (VHL): یک اختلال نادر که باعث ایجاد تومورهای عروقی (همانژیوبلاستوما) در مغز، شبکیه چشم، کلیهها و نخاع میشود.
مهمترین علائم و نشانههای تومور نخاعی
علائم تومور نخاعی بسته به نوع، اندازه و محل دقیق تومور متفاوت است. در ابتدا ممکن است بیمار هیچ علامتی نداشته باشد، اما با رشد تومور و وارد شدن فشار به اعصاب، نشانههای زیر بروز میکنند:
-
درد (شایعترین علامت): دردی که در ناحیه کمر یا گردن احساس میشود و معمولاً در شب و هنگام دراز کشیدن تشدید میگردد. این درد میتواند به دستها یا پاها نیز کشیده شود.
-
اختلالات حسی: احساس بیحسی، گزگز، سوزنسوزن شدن یا کاهش حساسیت به سرما، گرما و درد در اندامها.
-
ضعف حرکتی: ضعف در عضلات دست یا پا، افتادنهای مکرر، اختلال در راه رفتن و عدم تعادل.
-
مشکلات دفعی: از دست دادن کنترل ادرار یا مدفوع (بیاختیاری یا احتباس) که در مراحل پیشرفته بیماری رخ میدهد.
علائم تومور نخاعی در کودکان
تومورهای نخاعی در کودکان نادر هستند اما میتوانند با علائم متفاوتی خود را نشان دهند، از جمله:
-
ایجاد انحنای جدید در ستون فقرات (اسکولیوز).
-
از دست دادن مهارتهای حرکتی (مثلاً کودکی که راه رفتن را یاد گرفته، دوباره به چهار دستوپا راه رفتن روی میآورد).
-
دردهای شبانه در کمر یا گردن.
(پزشکان برای ارزیابی میزان توانایی حرکتی و شدت علائم بیماران از معیاری به نام مقیاس مککورمیک (McCormick Scale) استفاده میکنند که بیماران را از حالت طبیعی تا وابستگی کامل به ویلچر دستهبندی میکند.)
روشهای تشخیص تومور ستون فقرات
اگر پزشک به وجود اختلال در نخاع مشکوک شود، برای بررسی دقیق محل، اندازه و نوع تومور از روشهای تصویربرداری زیر استفاده میکند:
-
امآرآی (MRI): استاندارد طلایی و بهترین روش برای تشخیص تومورهای نخاعی است. MRI به خوبی میزان تورم اطراف بافت، کیستهای همراه با تومور و محل دقیق درگیری اعصاب را نشان میدهد.
-
آنژیوگرافی نخاعی: برای تومورهایی که خونرسانی بالایی دارند (مانند همانژیوبلاستوماها)، از این روش برای بررسی عروق تغذیهکننده تومور پیش از جراحی استفاده میشود.
روشهای درمان تومور نخاعی
درمان تومورهای نخاعی نیازمند یک تیم پزشکی چندتخصصی (جراح مغز و اعصاب، متخصص انکولوژی، فیزیوتراپیست و…) است. هدف اصلی درمان، توقف رشد تومور و حفظ عملکرد عصبی بیمار است.
۱. عمل جراحی (تخلیه تومور)
جراحی خط اول درمان برای تومورهای نخاعی است و باید در سریعترین زمان ممکن پس از تشخیص انجام شود؛ زیرا وضعیت عصبی بیمار پیش از عمل، تاثیر مستقیمی بر نتیجه جراحی دارد.
هدف جراح، برداشتن حداکثری تومور بدون آسیب رساندن به بافت سالم نخاع است.
-
در تومورهایی مانند اپندیموما که مرز مشخصی با نخاع دارند، امکان تخلیه کامل تومور بسیار بالاست.
-
در تومورهایی مانند آستروسیتوما که در بافت سالم نفوذ کردهاند، جراح معمولاً تنها بخش ایمن تومور را برمیدارد تا بیمار دچار فلج دائمی نشود.
در طول عمل، از دستگاههای مانیتورینگ عصبی استفاده میشود تا کوچکترین تغییرات در عملکرد نخاع به صورت لحظهای بررسی شود.
۲. پرتودرمانی (رادیوتراپی) و شیمیدرمانی
اگر تومور از نوع بدخیم باشد، یا به دلیل حساسیت منطقه نتوان تمام تومور را با جراحی خارج کرد، از پرتودرمانی برای از بین بردن سلولهای باقیمانده و جلوگیری از عود مجدد استفاده میشود. شیمیدرمانی نیز در موارد خاصی کاربرد دارد.
۳. توانبخشی و فیزیوتراپی
پس از جراحی، شرکت در جلسات فیزیوتراپی و کاردرمانی برای بازگرداندن قدرت عضلانی، بهبود تعادل و بازیابی مهارتهای حرکتی از دست رفته، حیاتی است.
عوارض احتمالی و خطرات
عدم درمان به موقع یا حتی در برخی موارد عوارض ناشی از خود جراحی (به دلیل حساسیت بالای بافت نخاع) میتواند عوارضی به همراه داشته باشد، از جمله:
-
ضعف دائمی یا فلج در اندامها
-
از دست دادن دائمی حس لامسه در بخشهایی از بدن
-
بیاختیاری دائمی روده و مثانه
-
عوارض ناشی از بستری طولانیمدت (مانند زخم بستر یا لخته شدن خون)
سخن پایانی
تومورهای نخاعی عارضهای جدی هستند، اما تشخیص زودهنگام میتواند تفاوت چشمگیری در موفقیت درمان ایجاد کند. اگر دچار کمردردهایی هستید که با استراحت بهتر نمیشوند، در شب تشدید میشوند یا با ضعف و بیحسی دست و پا همراه هستند، حتماً در اسرع وقت برای بررسی دقیق به یک متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید. موفقیت درمان تا حد زیادی به وضعیت عصبی شما پیش از شروع مداخلات پزشکی بستگی دارد.
